Historyczne znaczenie cegły w architekturze zabytkowej
Od stuleci z cegieł wznosi się rozmaite budowle od domów po olbrzymie zamki i majestatyczne katedry. Najstarsze ceglane obiekty pochodzą sprzed ok. 7 500 lat z regionu obecnej Syrii. W starożytności, głównie ze względu na dostępność gliny, cegły były podstawowym budulcem w Mezopotamii i Egipcie. W okresie starożytnego Rzymu, około 70% budynków w centrum miasta wybudowano z cegły.
Jeszcze powszechniejsze stały się cegły w dobie średniowiecza, szczególnie w Europie Środkowej (około 40% katedr i zamków budowano z cegły). Z tamtego okresu pochodzą zachowane w naszym kraju gotyckie kościoły, zamki i mury obronne np. mury Torunia czy Malborka. Ówczesna popularność cegły wynikała m.in. z problemów z dostępnością drewna oraz łatwą do opanowania technologią wypalania gliny, która stawała się trwała i estetyczna.
W kolejnych okresach, czyli w renesansie i baroku cegły chętnie łączono z kamieniem i marmurem. Natomiast w okresie rewolucji przemysłowej w XIX w. cegła stała się głównym materiałem budowlanym szybko powstających miast. Nic więc dziwnego, że w tamtym okresie produkcja cegły wzrosła o ponad 300%. Cegła była materiałem trwałym i stosunkowo tanim.
Cegły z poszczególnych okresów różnią się od siebie m.in. wymiarami:
- cegła romańska: przeciętne wymiary 26 – 28 × 12 – 13 × 7 – 9 cm,
- cegła gotycka: 28 – 30 × 13–14 × 7–9 cm,
- współczesna polska: 25 × 12 × 6,5 cm (stosowana przed wojną w Polsce: 27 × 13 × 6 cm),
Badania przeprowadzone w latach 80. ubiegłego wieku udowodniły, że ponad 50% europejskich zabytków zbudowano z cegły. Świadczy to o olbrzymiej popularności tego budulca, która powoduje, że renowacja cegły tak często okazuje się konieczna np. podczas remontów kamienic.
Rodzaje i charakterystyka historycznych cegieł
Na przestrzeni wieków w procesie produkcji cegieł wprowadzano wiele modyfikacji. W efekcie uzyskano kilka rodzajów cegieł. Przedstawiamy je poniżej:
- cegła wapienna była produkowana na terenie starożytnego Rzymu z mieszaniny gliny oraz wapna. Posiadała biały odcień i niska wagę,
- cegła palona spotykana najczęściej. Wypala się ją w piecach, dzięki czemu jest bardzo trwała. Jej kolor zależy od rodzaju gliny i temperatury wypalania. Już w starożytnym Rzymie ponad 60% budynków wybudowano właśnie z cegły wypalanej,
- klinkier to również cegła, ale wypalana w bardzo wysokiej temperaturze, co czyni ją odporną na działanie czynników atmosferycznych. Z tego powodu często spotykamy ją w mostach, śluzach i innych budowlach narażonych na działanie wilgoci,
- licówka, czyli dekoracyjna wersja cegły. Jest cieńsza od zwykłej i nie pełni funkcji konstrukcyjnych, a wyłącznie ozdobne,
- cegła ręcznie formowana miała niepowtarzalny kształt i była droższa w produkcji, ale ceniona za unikatowy wygląd. Ok. 80% cegieł w średniowieczu produkowano w ten sposób,
- dziurawka z wewnętrznymi otworami, które ułatwiały montaż, obniżały masę i zmniejszały zużycie materiału. Spotykana zwłaszcza w budynkach przemysłowych z XIX wieku.
Znaczenie prawidłowej diagnozy przed rozpoczęciem renowacji
Sekretem skutecznej i bezpiecznej renowacji cegły jest prawidłowa diagnoza wykonana przed rozpoczęciem prac konserwatorskich. Obejmuje ona następujące etapy:
- określenie stopnia degradacji — im wcześniej zostaną wykryte uszkodzenia, tym szybciej będzie można zapobiec dalszej destrukcji cegieł,
- rozpoznanie przyczyn uszkodzeń umożliwia ich usunięcie w celu zatrzymania procesu degradacji,
- dobór odpowiednich materiałów jest konieczny, aby prace renowacyjne nie zniszczyły zabytkowych cegieł,
- wybór techniki renowacji. Dopiero w tym kroku możemy zdecydować, jaka metoda będzie najbardziej skuteczna i bezpieczna.
Znaczenie każdego z tych etapów jest trudne do przecenienia. Wystarczy bowiem wiedzieć, że ponad 40% błędów podczas renowacji zabytków wynika z błędnej oceny stanu cegły, a w jednej czwartej przypadków w wyniku renowacji dochodzi do niepożądanej reakcji chemicznej pomiędzy nowymi zaprawami a historycznymi cegłami. Wszystko to wpływa również na koszty renowacji zabytków, które bardzo często przekraczają przyjęty budżet. Można zminimalizować wszystkie te ryzyka właśnie przez wykonanie profesjonalnej diagnozy przed rozpoczęciem prac.
